De taal van het naakt vroeger en nu

Het is het schouwspel van de mens in zijn meest essentiële vorm - van oog tot oog, van huid tot huid. Zonder omwegen, zonder tussenkomst.

In onze cultuur wordt het naakt meestal gebruikt om sensualiteit, erotiek of seksualiteit te suggereren. Hoewel dat natuurlijk een belangrijk deel is van het menselijk leven, blijft het er uiteindelijk toch maar een deel van.

Bij het plastisch naakt als kunstvorm probeert men met een naaktportret juist te komen tot een portrettering die verder gaat dan de erotiek of de seksualiteit. In een artistiek naaktportret komen dieper liggende aspecten van het menselijk bestaan aan bod: levenskracht, angst, hoop, sterfelijkheid, vrijheid enz. 

naaktschilderij van mijzelf

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Het zijn vage, nietszeggende woorden als je ze neerschrijft.   Het zijn woorden die ellenlange verhandelingen kunnen inspireren en die door de eeuwen heen filosofen hebben aangezet tot diepzinnige studies, maar eigenlijk kom je er maar iets van te weten als je ze in een mens geïncarneerd ziet.

 

 

Evolutie van  naakt in het algemeen.

Afbeeldingsresultaat voor naakte vrouw

In vele gemeenschappen in warme klimaten was naaktheid, of bijna naaktheid, de standaard praktijk zowel voor mannen als voor vrouwen, tot de komst van de Westerse cultuur. In bepaalde Afrikaanse en Zuid-Amerikaanse culturen waren de mannen geheel naakt, met uitzondering van een touw rond hun middel. Met dit touw vond men zich adequaat gekleed om te jagen of om aan groepsbijeenkomsten deel te nemen. Zonder het touw, vonden zij zich naakt. Bij een aantal stammen op Nieuw-Guinea dragen de mannen alleen een peniskoker. Hoewel deze koker het zicht op de penis zelf verbergt, zien zij er van grotere afstand uit als een grote fallus in erectie. Een man zonder koker, werd echter bezien alsschaamtevol naakt.

Afbeeldingsresultaat voor peniskoker

 

 

 

 

 

 

 

Ook onder de Chumash-indianen in zuidelijk Californië waren de mannen gewoonlijk naakt, en de vrouwen meestal topless.

De oorspronkelijke Amerikanen in het Amazonegebied liepen over het algemeen naakt, of bijna naakt. Bij veel stammen was de enige kleding die de mannen droegen een middel om de voorhuid van de penis dicht te klemmen. Andere indianenstammen vermeden echter naaktheid. Zo zorgden de Quechua ervoor behoorlijk bedekt te blijven.

Over het algemeen is men het erover eens dat de eerste mens van nature naakt leefde. Antropologen hebben het beeld dat mensen in eerste instantie dierenhuid of plantaardig materiaal gingen gebruiken om zichzelf tegen het klimaat te beschermen, vooral vanaf het moment dat de eerste mensen migreerden naar andere klimaatgebieden.

Afbeeldingsresultaat voor naakt in de oudheidVanuit bijbels standpunt ziet men dat de eerste mensen, Adam en Eva, na het eten van de vrucht, zich gingen schamen, waarna zij zich bedekten met vijgenbladeren. Deze vijgenbladen (die met wat fantasie de vorm van een penis met scrotum vertonen) werden dan ook vaak in de kunst gebruikt om de geslachtsdelen af te dekken. Naaktheid zelf was dus geen zonde, maar inmiddels wordt het door gelovige mensen wel zo bekeken, en ontstond het westerse taboe op naaktheid.

In andere culturen is de houding tegen naaktheid echter verschillend.

In de vroege Griekse oudheid was naaktheid min of meer geaccepteerd. In het Helleense Griekenland en Rome werd publieke naaktheid geaccepteerd in publieke baden en bij sportwedstrijden. Het Griekse woord gymnasium  betekent een plek waar je naakt kan zijn.

Bij vele sportevenementen werden vrouwelijke toeschouwers echter niet toegelaten, met uitzondering van Sparta. Het was bovendien een vernederende straf om iemand uit te kleden en zweepslagen te geven op een openbaar plein.

In de 6e eeuw deed de preutsheid meer opgang. Benedictus van Nursia schreef voor dat monniken geheel gekleed moesten slapen. Tot aan het begin van de 8e eeuw werden christenen in West-Europa in naakte toestand gedoopt, als Adam en Eva voor de zondeval. In de Karolingische tijd verdween deze gewoonte en kreeg naaktheid een seksuele bijbetekenis die het voorheen niet had. Tegelijkertijd werd Christus tijdens de kruisgang voortaan afgebeeld in een lange tuniek, het colobium.

Europese mannen droegen lange tunieken tot aan de 15e eeuw. Vanaf dat moment verscheen kleding die de genitaliën weliswaar bedekte, maar tegelijk de aandacht erop vestigde, zoals strakke broeken.

In het Victoriaanse tijdperk werd openbare naaktheid geheel niet meer getolereerd. Zelfs objecten die vaag menselijk waren moesten worden bedekt. Bijvoorbeeld vond men het niet netjes als tafelpoten onbedekt bleven. Meubels kregen een soort rokjes aan om de poten te bedekken. Op de stranden kwam een scheiding tussen mannen en vrouwen.

Afbeeldingsresultaat voor naakt victoriaans tijdperk

In de 19e eeuw was naaktheid in de Franse Salonkringen acceptabel, zolang het om een "klassieke" setting ging. In het begin van de 20e eeuw was het indecent op sommige stranden als de mannelijke tepels zichtbaar waren. De wollen badpakken, zeker als ze nat waren, verborgen echter de mannelijke vormen geheel niet.

Vanaf het midden van de twintigste eeuw werd naaktheid langzamerhand meer geaccepteerd, in eerste instantie thuis, later steeds meer in het openbaar.  In sommige delen van de wereld, waaronder West-Europa, is het geheel geaccepteerd om topless op het strand te liggen.

Afbeeldingsresultaat voor naakte vrouw

 

Naaktheid wordt door de één geassocieerd met lichamelijke (vaak vrouwelijke) schoonheid en door de ander in verband gebracht met seksuele gevoelens.    

Voor velen is het zien of tonen van de mannelijke geslachtsorganen daarom nog een groot taboe, omdat deze vooral met seksualiteit in verband worden gebracht.

Het commercieel naakt is in onze maatschappij daarentegen algemeen aanvaard. In de vele reclame-uitingen op TV, of in bushokjes maken de adverteerders van het geldende taboe gebruik om met steeds meer naakt de aandacht voor hun product te trekken.

In de thuissituatie is naaktheid in veel gezinnen echter vrij gewoon. Naaktheid in een sauna, ook een gemengde sauna, wordt volledig geaccepteerd en gezien als een vorm van "functioneel naakt".   

Het zich naakt vertonen in het openbaar wordt soms ook als een uitdaging gezien.  Bij streaking rent men daarbij voor anderen onverwacht naakt over straat. Soms wil men mensen choqueren of doet men het uit opwinding, bijvoorbeeld exhibitionisten.

 

In ballet wordt soms ook naakt opgetreden als bijzondere vorm van expressie.In de 20e eeuw is het georganiseerd naturisme opgekomen waar niet alleen het naakt zijn belangrijk is maar ook het wederzijds respect. Vaak wordt deze groep ten onrechte nudisten genoemd die slechts " naakt recreëren " als een ideaal zien.

Om te voorzien in de groeiende behoefte aan naaktrecreatie worden steeds meer openbare terreinen voor deze vorm van recreatie opengesteld zoals naaktstranden aan zee en openbare zwemgelegenheden.                      

Veel naturisten voelen zich vandaag  naturist van een nieuwere generatie en voelen zich niet meer thuis in de historisch gegroeide situatie. Ze willen naturisme vrijer kunnen beoefenen, op meer locaties i.p.v. enkel op de afgeschermde domeinen. Ze streven naar een meer algemeen aanvaarde houding t.o.v. naturisme. Men heeft minder de behoefte zijn naturisme te laten stoelen op filosofische overtuigingen zoals verbondenheid met de natuur. Men vindt naakt gewoon prettiger en wil terugkeren naar het oude nudisme of de naaktrecreatie zonder de zogenaamde naturistische meerwaarde.

Gerelateerde afbeelding

Afbeeldingsresultaat voor naaktstranden

 

                                                                  

Naakt poseren

Naakt poseren, zich ontkleden, zich bloot geven, zich naakt tonen om een naaktschilderij te creëren vereist vertrouwen. En dat geldt ook voor de situatie tussen model en kunstenaar. Dat vertrouwen moet groeien.

 

 Iemand vragen om model te staan is één ding, iemand vragen om als naaktmodel te poseren voor een naaktschilderij is een ander.

Voor iemand die niet met het thema bezig is, is het immers vaak moeilijk te vatten waar de kunstenaar naartoe wil. De vermoedens dat er “oneerbare” verlangens meespelen, geeft aan dat er geen vertrouwen is. Van zodra het vertrouwen er echter eenmaal is, is het ontkleden zo gebeurd.    Het is als een opluchting, een ‘eindelijk-kan-het’-gevoel.  Het ontkleden beantwoordt dus aan een diepe behoefte, aan een wens tot bevrijding.

«Het is geen gering moment voor een model – om naakt te poseren. Het heeft iets groots en het heeft tegelijkertijd, in al zijn natuurlijkheid, iets onnatuurlijks. Het zich uitkleden voor de kunst en dan een flinke poos voor de kunstenaar in je blootje blijven staan, het heeft iets vreemds en verwarrends. Voor het model – en voor de schilder die er in die situatie als eerste naar kijkt.» - Gerrit Komrij

Maar dan begint het pas.  Het model vraagt richtlijnen, want het model heeft het verlangen zo goed mogelijk op het naaktschilderij te staan. De kunstenaar wil echter dat het model er zo echt mogelijk op staat, zodat het naaktportret iets toont.  De communicatie tussen model en kunstenaar moet dus groeien; doorheen het werken ontstaat er een wederzijds respect, een houding waardoor warmte ontstaat, een soort elektriciteit die in de lucht hangt (en die je trouwens bij iedere goede ontmoeting terugvindt) en die uiteindelijk voor één of twee poses zorgt waar ‘het’  te zien is.

Dat ‘het’ is ondefinieerbaar: het heeft te maken met wie het model is, maar ook met wie de kunstenaar is. Het heeft te maken met een situatie uit het leven.  Dat ‘het’ is dat wat de foto waard maakt om uit te vergroten en te tonen. Het geeft een rechtstreekse inkijk in de ziel, in de persoon van het model.

 Naaktschilderij liggend naakt
 

Gedurende het poseren wordt van het model verwacht dat het niet beweegt. Rekening houdend met de fysieke beperkingen van het model, wordt het poseren regelmatig onderbroken voor pauzes; bijvoorbeeld volgens een schema van 25 minuten poseren en 10 minuten pauze. De ervaring en de bekwaamheid van het model alsmede de moeilijkheidsgraad van de pose zullen bij het vaststellen van de duur van de poseersessie een rol spelen.

Poses kunnen verdeeld worden in drie categorieën: staand, zittend, en liggend. Binnen ieder van deze bestaan verschillende moeilijkheidsgraden, zodat de ene categorie niet altijd makkelijker is dan een andere.  Kunstenaars en docenten zullen vaak poses kiezen waarbij de spieren en spiergroepen actief zijn voor meer dynamische en esthetische onderwerpen. Bekende poses als gedraaide standen, hangend zitten en in het bijzonder de klassieke contrapposto zijn moeilijk gedurende langere tijd vol te houden.

Afbeeldingsresultaat voor contrapposto

Poseersessies kunnen variëren van enkele seconden tot meerdere uren.

Korte dynamische poses kunnen gebruikt worden voor het weergeven van actie. Hierbij neemt het model een pose aan die niet lang is vol te houden, maar juist lang genoeg om de kunstenaar de gelegenheid te geven snel de essentie ervan vast te legen. Voor langduriger poses waarbij het model een of meer pauzes moet nemen, worden vaak krijttekens of plakband gebruikt als referentie voor de positie van het model.

 

Naakt poseren, vroeger en nu.

De Oude Grieken, bij wie het naakte lichaam een alledaags verschijnsel was, hadden veel minder behoefte aan professionele modellen dan de modernen; maar het is zeer onwaarschijnlijk dat hun kunstwerken tot stand zouden zijn gekomen zonder veelvuldig naar de waarneming te werken.                    Het is waarschijnlijk in het Oude Griekenland dat voor het eerst gebruik is gemaakt van naaktmodellen. De vertelling over Zeuxis door Valerius Maximus, die vijf van de mooiste maagden van de stad Crotone als modellen kreeg aangeboden voor zijn schilderij van Helena, toont het gebruik van modellen aan.

Tijdens de Renaissance gebruikten schilders doorgaans hun familieleden, vrienden en kennissen als modellen, zoals blijkt uit vele bronnen afkomstig uit Venetië, Florence, Rome en andere steden, en de verhalen over Titiaan en de hertogin van Ferrara, en over Botticelli en Simonetta Vespucci, maken duidelijk dat dames van hoge afkomst er soms niet afkerig van waren hun charmes door het schilderspenseel te laten vereeuwigen. 

Betaalde modellen waren niet onbekend, zoals het verhaal over de ongelukkige contadino die door Jacopo Sansovino als model voor zijn standbeeld van Bacchus laat zien.

Het kunstenaarsmodel als beroepsgroep valt samen met het ontstaan van kunstacademies.

Afbeeldingsresultaat voor naaktmodel in kunstacademies

modeltekenen

 

 

 Naakt... de eeuwige taal in de kunst.



Het menselijk lichaam is al van in de oertijd een geliefd onderwerp in de beeldende kunst. De eerste 'naakten' vindt men reeds terug in beelden uit de cultus van vroegere belangrijke culturen. Het is door de eeuwen heen een belangrijke inspiratiebron voor de kunstenaar gebleven. Het menselijk lichaam krijgt vorm en wordt verbeeld. Dit uiteraard niet alléén in relatie tot lust.

Een speurtocht door de kunstgeschiedenis leert ons dat elke periode en stroming een specifiek lichamelijk man- en vrouwbeeld kan opleveren.
 

JMkunstgeschiedenis

Venus van Wndorfille

De prehistorische Venus van Willendorf heeft waarschijnlijk als vrouwelijk vruchtbaarheidsfiguurtje gediend en heeft daarbij dus ook een magische functie. Haar vrouwelijke vormen stimuleren de vruchtbaarheid van de aarde en van de stam.

In de Egyptische mythologie ontstaat het universum door de paring van Geb, de mannelijke aarde, met Noet, de vrouwelijke hemel. In de oude Egyptische papyrus van Tamenin staat een illustratie waarop Geb met een stevige erectie onder Noet ligt, die zo zwanger raakt van de sterren.


Click to view full-sized image

Venus de Milo, ca 130 vC

In de afbeelding van het naakt in de griekse kunst werd de perfecte afbeelding van het menselijk lichaam van groot belang gevonden.          De oude Grieken streefden in hun goden- en atletenbeelden het schoonheidsideaal, de esthetica na, terwijl de klassieke Romeinen eerder het zogenoemde verisme aanhingen.

Doop van Christus, Piero della Francesca

 

 

 

 

 

 

 

Piero della Francesca,         

Doop van Christus, ca 1450

 

 

Binnen de Europees-christelijke ontwikkeling, waarin de geestelijke macht van de paus zwaarder woog dan de wereldlijke macht van koning of keizer, tot het einde van de Middeleeuwen kon het naakt slechts in enkele bijbelse taferelen worden gebruikt, waarbij de geslachtsdelen meestal werden bedekt, deels ook door het op een later tijdstip te overschilderen.

Elke zich zelf respecterende schilder stortte zich daarom op het naakt van de Heilige Sebastiaan of op Adam en Eva. Ook de figuur van Christus werd aangegrepen om een staaltje van anatomische kennis tentoon te spreiden.

Jeroen Bosch,           Middenpaneel triptiek        De tuin der lusten' (ca 1500)

'

Jeroen Bosch schept in zijn triptiek 'De tuin der lusten' (ca 1500) een wonderlijke wereld met een landschap dat op het paradijs lijkt en bevolkt is met talloze naakte mannen en vrouwen, die de wildvreemdste dingen doen. In het middenveld rijden ze op allerlei dieren rondom een vijver; anderen vermaken zich in kleine poelen; de meesten zijn eng verbonden met reusachtige vogels, vruchten, bloemen of zeedieren; en slechts enkelen geven zich ongeremd over aan de liefde. Ongetwijfeld echter zijn de lusten in deze 'tuin' van zuiver vleselijke aard, hoe vreemd verborgen ze ook mogen lijken.
 

Pas door de in de renaissance terugkerende interesse voor het menselijk lichaam en het anatomische en natuurwetenschappelijke streven van deze tijd verkreeg het naakt een centrale plaats binnen de plastische kunst, de schilder- en de tekenkunst. In de Renaissance komt de mens zelf weer centraal te staan en kunnen de kunstenaars wat betreft het fysiek verbeelden van de mens flink uitpakken. In navolging van de klassieken wordt in de renaissance serieus aandacht besteed aan de anatomie.

P.P. Rubens      'De drie gratiën',1638

In de Barok, met bijvoorbeeld een Rubens , deed men er nog een schepje op, en het menselijk lichaam presenteert zich in een onstuimige dramatiek

Francois Boucher     'Liggend meisje', 1752

In de Rococo is het vooral de frivoliteit en de kokette galanterie al wat de klok slaat.

Gedurende de 19de eeuw zien we in het Neo-classicisme weer de klassieke strengheid opdoemen en in de Romantiek juist weer de dramatiek met zo nodig een exotisch tintje.

Niettemin hebben we tot dusver in wezen nog steeds te maken met een lichamelijke representatie van de mens in een mythologische of bijbelse context.

Goya, Naakte Maya, 1789-1805

Het fysieke naakt in een alledaagse enscenering zien we eigenlijk pas voor het eerst bij onder anderen Goya met zijn 'Naakte Maya' (ca 1800) en bij Manet in 'Le déjeuner sur l'herbe' (1863). Beide kunstwerken brachten dan ook een enorme schok teweeg. Sedertdien buitelen bij de (post)impressionisten, de fauvisten, de expressionisten en kubisten de naakten, vooral baadsters, in beeldend opzicht over elkaar heen.

Manet, Le Déjeuner sur l Herbe, 1863

In het fin-de-siècle en begin 20ste eeuw zien we ook de decadentie optreden, zoals bij Beardsley, Gustav Klimt, Schiele én de Nederlandse schilder-edelman Christoph Karel Henri de Nerée tot Babberich.

De Futuristen  en Surrealisten bekijken de mens en het naakt in het bijzonder op een soms heel eigen, eigenzinnige manier.

Le viol.jpg (17150 octets)

Magritte  'Le Viol' (1934)

De 20ste eeuw onderzoekt de kunstenaar  het menselijk lichaam op een heel eigen wijze. Kijk maar eens naar het werk van de expressionist Bacon met zijn verwrongen, geslachte mensenlichamen. Hij geeft het menselijk lichaam een heel eigen anatomie.

Of Kienholz die op een stapelbed in een ziekenhuis een naakte oude seniele man laat liggen, vastgebonden; zijn lichaam is weinig meer dan een skelet met een leerachtige, verkleurde huid. Hij is het slachtoffer van fysieke wreedheid, aan zijn lot overgelaten.


In de Pop Art zien we de lichamelijke presentatie van de mens (lees ook filmster) als een commercieel consumptieartikel. Richard Hamilton ensceneert voor ons het ideale fysieke man- en vrouwbeeld in een huishoudelijke omgeving in zijn collage 'Just what is it that makes today's homes so different, so appealing?'.


En wat te denken van Yves Klein in zijn Fluxus-performance Painting Ceremony in 1971. Hier wordt action painting met het model zelf als medium wel heel letterlijk opgevat. In body painting wordt het lichaam van het model als drager voor het kunstwerk beschouwd.

Ook de kunstenaar (of kunstenmaker?) Jeff Koons maakt zichzelf, vrijend met zijn model, geliefde en inmiddels ex-vrouw Cicciolina tot onderwerp van zijn kunst. Zo brengt hij de kunst in de wereld van de banale pornografie, of andersom gezegd de pornografie in het domein van de kunst.

Bruce Nauman laat in neonverlichting zeven mensfiguren copuleren.


De tentoonstelling Post-human in 1993 te Hamburg toont ons hoe de biotechnologie, vitaminenpreparaten, cosmetica, plastische chirurgie en fitness-cultuur het lichamelijke mensbeeld gaan beheersen. Het post-humane mensbeeld (Michael Jackson, Cher) is er een van manipulatie. De kunstenares Orlan maakt van zichzelf een kunstwerk door zich voortdurend door plastische chirurgen te laten opereren. En alsof dat nog niet genoeg is, kan de fysieke verschijningsvorm van de mens ook nog eens vervangen worden door middel van digitale simulatie in cyberspace: virtuele seks.

Degene die alles aangaande het menselijk naakt in de beeldende kunst wilde samenvatten is de cineast Peter Greenaway. Hij werd in 1991 door het Rotterdamse museum Boijmans- van Beuningen uitgenodigd als gastconservator om een expositie samen te stellen uit de eigen collectie. Greenaway richtte onder de titel The Physical Self een tentoonstelling in over het menselijk lichaam die eindigde in de museumtoiletten. Greenaway exposeerde klassieke en eigentijdse, gefotografeerde en levende naakten: ,,Ik zag telkens opnieuw hoe intens en onbedwingbaar onze nieuwsgierigheid is naar het menselijk lichaam.  Het lichaam is alles wat we hebben.''

In de hedendaagse kunst met naakt is Spencer Tunick een van de meest bekende nemen.

Spencer Tunick: Düsseldorf 1 (Museum Kunst Palast) 2006

Spencer Tunick, een naaktfotograaf uit New York, heeft al heel wat bloot aan zijn lens voorbij zien komen.

Al sinds 1992 fotografeert hij naakt in het openbaar. Op straat, in het park, waar dan ook. En hij gaat steeds verder, want hij wil steeds meer naakte mensen tegelijk op de foto.

Hij plukt mensen van de straat en vraagt ze simpelweg of ze naakt voor hem willen poseren. Met honderd, soms wel duizend anderen tegelijk. Voor zijn laatste project gingen bijna tienduizend mensen tegelijk vrijwillig uit de kleren.  

Precies omdat Tunick mensen zoekt die vrijwillig en gratis in het openbaar willen poseren, ontstaan er telkens opnieuw boeiende discussies over wat wel of niet getoond kan worden, over schoonheid en schaamte, over erotiek en taboe, over openbaarheid en intimiteit. Kortom, over heel centrale opvattingen over de voorstelling van de mens in elke cultuur.